Özet
TÜRKİYE TÜRKÇESİ VE ÖZBEK TÜRKÇESİNDE YANSIZ DUYGU FİİLLERİNİN EŞ DEĞERLİK YAPILARI
Bu çalışma, Türkiye Türkçesi ve Özbek Türkçesinde yer alan yansız duygu fiillerinin eş değerlik yapılarının incelenmesini amaçlamaktadır. Türk lehçeleri arasındaki kültürel, tarihî ve coğrafi farklılaşmalar, duygu ve zihinsel süreçleri ifade eden fiillerde anlam kaymaları, kullanım farklılıkları ve eş değersizlik durumları ortaya çıkarmaktadır. Bu bağlamda yansız duygu fiilleri, olumlu veya olumsuz bir değer yükü taşımamaları nedeniyle semantik alanı geniş, sınırları belirsiz bir kategori olarak dikkat çekmektedir. Çalışmada önce Türkiye Türkçesi ve Özbek Türkçesinde sözlüklerden tespit edilen yansız duygu fiilleri belirlenmiş, ardından bu fiiller tam eşdeğerlik, kısmî yalancı eşdeğerlik, tam yalancı eşdeğerlik ve eşdeğeri olmayan fiiller şeklinde dört başlık altında sınıflandırılmıştır.
Araştırmada Özbek Türkçesinde yer alan her fiilin sözlükteki tanımı ve örnek kullanımı Türkiye Türkçesine aktarılmış, gerekli yerlerde transkripsiyonlu biçimleri de verilmiştir. Bu karşılaştırmalı yaklaşım, iki lehçede aynı zihinsel veya duygusal süreci karşılayan fiillerin kullanım sıklığı, anlam genişliği, deyimleşme düzeyi ve kavramsal çerçevesi açısından önemli farklılıklar bulunduğunu ortaya koymaktadır. Çalışmanın bulguları, bazı yansız duygu fiillerinin iki lehçede tam olarak örtüştüğünü; ancak önemli bir bölümünün anlam daralması, genişlemesi veya kültürel bağlama bağlı kullanım farkları nedeniyle yalancı eşdeğerlik özellikleri gösterdiğini ortaya koymaktadır.
Bu araştırma, Türkiye Türkçesi ile Özbek Türkçesi arasında yansız duygu fiilleri bağlamında ortaya çıkan semantik ve işlevsel farklılıkları görünür kılmakta; lehçeler arası aktarımlarda, çeviri çalışmalarında ve yabancı dil olarak Türkçe öğretiminde karşılaşılan sorunlara ışık tutmaktadır. Ayrıca yansız duygu fiillerinin eş değerlik yapılarının belirlenmesi, Türk lehçeleri arasında ortak duygusal ve zihinsel söz varlığının geliştirilmesine yönelik çalışmalara katkı sağlamaktadır.
Anahtar Kelimeler
Türkiye Türkçesi, Özbek Türkçesi, Yansız Duygu Fiilleri, Eşdeğerlik, Yalancı Eşdeğerlik.